W ostatnich miesiącach do Kancelarii Prawnej Smok trafiają dziesiątki wiadomości od beneficjentów programu „Czyste Powietrze”, którzy po przeprowadzonych kontrolach otrzymują wezwania do zwrotu wcześniej wypłaconych środków. Skala tego zjawiska jest coraz większa, a wiele spraw budzi poważne wątpliwości prawne. Dlatego pierwsza i najważniejsza rada dla każdego beneficjenta jest prosta – nie zwracaj pieniędzy wyłącznie dlatego, że otrzymałeś pismo z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Samo wezwanie nie oznacza jeszcze, że obowiązek zwrotu rzeczywiście istnieje.

Z naszego doświadczenia wynika, że coraz częściej mamy do czynienia z sytuacjami, w których instytucje kontrolujące próbują kwestionować prawidłowość rozliczonych i zakończonych projektów, mimo że główny cel programu został osiągnięty. Program „Czyste Powietrze” miał prowadzić do likwidacji nieefektywnych źródeł ogrzewania i ograniczenia emisji zanieczyszczeń. Tymczasem w wielu sprawach, które trafiają do naszej kancelarii, beneficjenci rzeczywiście wymienili stare piece węglowe, wykonali inwestycję zgodnie z umową i przez lata nie otrzymywali żadnych sygnałów o nieprawidłowościach. Dopiero po kontroli dowiadują się, że Fundusz domaga się zwrotu całości otrzymanej dotacji.

Jedna z ostatnich spraw, z którymi zgłosił się do nas klient, dobrze pokazuje problem. Beneficjent otrzymał w 2023 roku około 21 tysięcy złotych dofinansowania na wymianę starego pieca węglowego na piec gazowy. Inwestycja została wykonana, stary „kopciuch” został zlikwidowany, a budynek zaczął korzystać z nowoczesnego źródła ogrzewania. W 2025 roku przeprowadzono kontrolę, po której zakwestionowano prawo do otrzymanego wsparcia. Powodem miało być przekroczenie średniego rocznego zużycia gazu.

Na pierwszy rzut oka sprawa mogłaby wydawać się oczywista, jednak rzeczywisty stan faktyczny wyglądał zupełnie inaczej. Budynek był faktycznie podzielony na dwa odrębnie użytkowane mieszkania. Jedna część domu korzystała z ogrzewania gazowego jeszcze przed realizacją projektu, natomiast dofinansowanie dotyczyło wyłącznie lokalu, w którym funkcjonował stary piec węglowy. Nieruchomość posiadała jeden licznik główny gazu, ale jednocześnie funkcjonował podlicznik służący do rozliczeń pomiędzy mieszkańcami. Mimo tego całość zużycia gazu została potraktowana jako podstawa do zakwestionowania projektu i żądania zwrotu dotacji.

Powstaje więc fundamentalne pytanie: czy można żądać zwrotu całego dofinansowania od osoby, która osiągnęła cel programu, zlikwidowała nieekologiczne źródło ogrzewania i nie ukrywała żadnych informacji przed instytucją finansującą? Takie sprawy pokazują, że nie każde stwierdzone uchybienie powinno automatycznie prowadzić do obowiązku zwrotu wszystkich otrzymanych środków.

Warto w tym miejscu przypomnieć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2017 roku, sygnatura II CSK 398/16. Choć sprawa dotyczyła innego rodzaju dofinansowania, przedstawiona przez Sąd argumentacja może mieć istotne znaczenie również w sporach dotyczących programu „Czyste Powietrze”. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że wykonywanie uprawnień wynikających z umowy lub przepisów prawa podlega ocenie także przez pryzmat art. 5 Kodeksu cywilnego, który zakazuje nadużywania prawa podmiotowego. Oznacza to, że nawet formalnie istniejące uprawnienie do żądania zwrotu środków nie może być realizowane w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub prowadzący do skutków rażąco niesprawiedliwych.

Szczególnie istotna wydaje się teza, zgodnie z którą w sytuacji, gdy beneficjent wykonał umowę, osiągnął zakładany cel projektu, a stwierdzane nieprawidłowości mają charakter proceduralny lub formalny, żądanie zwrotu całego dofinansowania może zostać ocenione jako nadużycie prawa. Każda sprawa wymaga oczywiście indywidualnej analizy, jednak nie można tracić z pola widzenia celu, dla którego środki publiczne zostały przyznane. Jeżeli efekt ekologiczny został osiągnięty, a beneficjent działał w dobrej wierze, automatyczne żądanie zwrotu całości wsparcia może budzić uzasadnione wątpliwości.

Dlatego każda osoba, która otrzymała wezwanie do zwrotu dotacji z programu „Czyste Powietrze”, powinna przede wszystkim dokładnie przeanalizować dokumentację sprawy. Konieczne jest sprawdzenie treści umowy o dofinansowanie, regulaminu programu obowiązującego w chwili składania wniosku, protokołów kontroli oraz podstaw prawnych wskazanych przez Fundusz. W praktyce wielokrotnie okazuje się, że sprawa nie jest tak jednoznaczna, jak wynikałoby to z treści otrzymanego pisma.

W Kancelarii Prawnej Smok obserwujemy wyraźny wzrost liczby postępowań związanych z próbami odzyskiwania środków wypłaconych w ramach programu „Czyste Powietrze”. Coraz częściej beneficjenci stają wobec konieczności obrony swoich praw mimo tego, że wykonali inwestycje zgodnie z założeniami programu. Z tego względu każdą sprawę warto poddać indywidualnej ocenie jeszcze przed podjęciem decyzji o zwrocie pieniędzy.

Jeżeli otrzymałeś wezwanie do zwrotu dotacji z programu „Czyste Powietrze”, skontaktuj się z Kancelarią Prawną Smok. Przeanalizujemy dokumentację, ocenimy podstawy prawne żądania oraz wskażemy możliwe kierunki dalszego działania. Samo wezwanie do zapłaty nie oznacza jeszcze, że urząd ma rację.