W dniu 13 sierpnia 2026 r. wpłynął do Sejmu projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” (druk nr 3007, obecnie skierowany do I czytania na posiedzeniu Sejmu), adresowany przede wszystkich do tych beneficjentów, którzy przez nierzetelnych wykonawców zostali zobowiązani do zwrotu otrzymanego finansowania. 

Projekt ustawy przewiduje takie formy pomocy, jak:

1) zawieszenie spłaty należności;
2) tymczasowe wstrzymanie dochodzenia należności;
3) wyłączenie odpowiedzialności za spłatę należności;
4) umorzenie należności w całości albo w części, rozłożenie spłaty całości albo części należności na raty lub odroczenie terminu spłaty całości albo części należności.

Podkreślenia wymaga okoliczność, że projekt nie tylko zakłada wdrożenie instrumentu zawieszenia spłaty w przypadku wszczęcia postępowania karnego w sprawie o popełnienie przestępstwa związanego z realizacją umowy o dofinansowanie, ale również zawiera możliwość wstrzymania dochodzenia od beneficjenta zwrotu środków jedynie na skutek złożenia zawiadomienia organów ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez wykonawcę. Samo zaś skazanie wykonawcy z mocy prawa, ma zwalniać beneficjenta z obowiązku zwrotu środków do funduszu.

W uzasadnieniu można przeczytać, że za rządowym projektem tego aktu prawnego stoją przede wszystkim wnioski z działań kontrolnych prowadzonych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej  i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, przy realizacji przedsięwzięć w ramach Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” w trakcie których stwierdzono takie nieprawidłowości jak: fałszowanie podpisu beneficjentów, nieprawidłowe wykonanie robót czy niezrealizowanie zakresu przedsięwzięcia zgodnie z umową.

Czy projektowana ustawa, rzeczywiście rozwiązuje bolączki, z jakimi boryka się Program Priorytetowy „Czyste Powietrze”?

Przede wszystkim godzi się zauważyć, że przygotowywana ustawa doszukuje się odpowiedzialności jedynie po stronie wykonawców inwestycji. To oni są bowiem grupą, która negatywne skutki regulacji odczuje najbardziej (a właściwie wyłącznie), albowiem ustawodawca w treści projektowanego aktu prawnego wręcz zachęca beneficjentów do składania zawiadomień do organów ścigania. 

Ustawodawca chce obarczyć wykonawców za wszelkie nieprawidłowości związane z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” w sytuacji, gdy problemy związane z tym programem, leżą przede wszystkim po stronie Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W realiach setek tego typu spraw można zatem przyjąć, że Program Priorytetowy „Czyste Powietrze” opiera się obecnie na jego kredytowaniu przez wykonawców, którym, pomimo wykonania prac w całości, nie wypłacono drugiej części dotacji i którzy nie mają żadnych skutecznych oraz szybkich instrumentów prawnych do dochodzenia swoich roszczeń, wobec czego muszą się zatem wikłać w długotrwałe spory sądowe.

Dodatkowo negatywnie odnieść się trzeba to wprowadzenia kolejnych aktów prawnych, będących wyrazem nadregulacji – nierzetelny wykonawca może bowiem odpowiadać na podstawie przepisów Kodeksu Karnego za przestępstwo fałszerstwa, czy oszustwa  i nie jest do tego niezbędna kolejna ustawa. Takie postępowanie ma na celu zbudowanie jedynie narracji medialnej o walce z nadużyciami w Programie Priorytetowym „Czyste Powietrze”.

Podsumowanie:

Projekt ustawy należy ocenić krytycznie. Głównym problemem Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” jest bowiem nierzetelne postępowanie poszczególnych Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, które odbierają zrealizowane prace, a pod różnymi pretekstami odmawiają wypłaty drugich transz dotacji. W tym systemie to wykonawca finansuje Program i zmuszany jest do oczekiwania przez wiele lat na wypłatę należnego mu przecież wynagrodzenia, albowiem polityka Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej doprowadza do tego, że wykonawca swoich racji może dochodzić jedynie na drodze sądowej.

Założenia ustawy mają wyłącznie zachęcić beneficjentów do składania zawiadomień do organów ścigania, które jak to wynika z praktyki, najczęściej nie skutkują postawieniem zarzutów karnych. W moim przekonaniu Ustawodawca jest w pełni świadomy, gdzie tak naprawdę leży największy mankament Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”, ale nie chce go rozwiązać z powodów oczywistych tj. z chęci możliwie jak najdalszego odroczenia obowiązku zapłaty za wykonane prace, który to obowiązek, poszerzony o odsetki ustawowe, jak pokazuje orzecznictwo w sprawach cywilnych dot. programu, i tak niechybnie nadejdzie.